Basics · 1 Nov 2026

साखर कारखान्यांमध्ये काटामारी (weighbridge fraud) म्हणजे काय, आणि ती कशी थांबवायची?

काटामारी म्हणजे नोंदवलेले ऊस वजन प्रत्यक्ष आलेल्या उसापेक्षा वेगळे दाखवण्याची कोणतीही हेतुपुरस्सर कृती, मग ती काटा, वाहन, टोकन किंवा रेकॉर्डमधून केलेली असो. ती थांबवण्यासाठी वजनकाट्याची पडताळणी वैध ठेवणे, वजन थेट इंडिकेटरवरून घेणे, कामांची विभागणी करणे आणि अपवादांचा रोज आढावा घेणे आवश्यक आहे.

English हिन्दी ಕನ್ನಡ

या शब्दात काय येते

पैशांचा हिशेब वजनकाट्यावरच ठरतो. प्रत्येक नेट वजनातून शेतकऱ्याचे बिल, तोडणी व वाहतुकीचे बिल आणि गाळप झालेल्या उसाच्या आकड्याचा एक भाग तयार होतो. त्यामुळे काट्यावरची चूक पेमेंट, लेजर आणि उतारा (रिकव्हरी) यांच्यापर्यंत पोहोचते.

फसवणूक दोन्ही बाजूंनी होऊ शकते. वजन कमी नोंदवले तर शेतकऱ्याला कमी पैसे मिळतात आणि कारखान्यावर कायदेशीर व प्रतिष्ठेचा धोका येतो. वजन जास्त नोंदवले, किंवा बनावट वजन नोंद तयार केली, तर कारखाना कधीच न मिळालेल्या उसाचे पैसे देतो.

काटा हा फेरफारीचा फक्त एक मार्ग आहे. अनेक प्रकार टोकन, टेअर वजन, स्लिप आणि बँक तपशिलांमधून चालतात, आणि त्यांचा कोणताही मागमूस उपकरणावर राहत नाही.

हा विषय प्रत्येक कारखान्याच्या अजेंड्यावर का आहे

2026 मध्ये विजयपूर पोलिसांनी आरोप केला की एका सहकारी साखर कारखान्यातील वजनकाटा कर्मचाऱ्यांनी सहा हंगामांत शेतकऱ्यांच्या नावे बनावट वजन नोंदी आणि बिले तयार केली. पोलिसांच्या मते ही रक्कम सुमारे Rs 12.33 कोटी असून ती 91 बँक खात्यांत वळवण्यात आली. या प्रकरणाचा तपास सुरू आहे. वृत्तांमध्ये बनावट रेकॉर्ड आणि टोकन यांचा उल्लेख आहे, काट्यात फेरफार झाल्याचा उल्लेख नाही.

इतर व्यवसायांतही काट्यात फेरफारीची प्रकरणे नोंदली गेली आहेत. 2026 मध्ये अहमदाबाद आणि 2021 मध्ये पंजाबमध्ये पोलिसांनी वजनकाट्यांमध्ये रिमोटने चालणारी उपकरणे वापरल्याच्या आरोपावरून लोकांना अटक केली. त्या प्रकरणांचा साखर कारखान्यांशी संबंध नव्हता.

सरकारचे लक्षही वाढत आहे. October 2026 मध्ये केंद्रीय मंत्री प्रल्हाद जोशी यांनी कर्नाटकला ऊस वजनातील कथित गैरप्रकारांचा आढावा घेण्यास आणि वजनकाट्यांची नियमित तपासणी करण्यास सांगितले. कर्नाटकच्या मुख्यमंत्र्यांनी त्याच महिन्यात लिहिले की राज्यातील सर्व 81 चालू कारखाने डिजिटल लोड सेलवर गेले आहेत, आणि 2025-26 मध्ये जिल्हा पथके प्रत्येक कारखान्यात महिन्यातून किमान दोनदा ऊस वजन तपासत होती.

काटामारी किती प्रमाणात होते याचा विश्वासार्ह राष्ट्रीय आकडा आम्हाला सापडला नाही, त्यामुळे असा कोणताही आकडा जपूनच घ्या.

कायदा काय सांगतो

दंडाच्या रकमा अलीकडे 2023 आणि 2026 च्या Jan Vishwas Acts मधून दोनदा बदलल्या आहेत. Legal Metrology Act मधील 2026 चे बदल 1 May 2026 पासून लागू झाले, त्यामुळे सध्याच्या रकमा सुधारित मजकुरातून आणि तुमच्या कायदेशीर सल्लागाराकडून घ्या.

July 2026 च्या सुधारणेने एक टन व त्याहून जास्त क्षमतेच्या उपकरणांच्या पडताळणीची पद्धतही बदलली. repeatability चाचणी उत्तीर्ण होणाऱ्या उपकरणासाठी कमी स्टँडर्ड वजने लागतात. तुमच्या वजनकाट्याला हे कसे लागू होईल ते तुमच्या Legal Metrology कार्यालयाकडून विचारून घ्या.

तरतूद	त्यात काय म्हटले आहे	कारखान्यासाठी याचा अर्थ
कायदा, कलम 24(1)	व्यवहारात वापरले जाणारे वजन किंवा माप वापरण्यापूर्वी पडताळलेले असले पाहिजे	वजनकाटा हे वजन करण्याचे उपकरण आहे, आणि ऊस खरेदी हा व्यवहार आहे
General Rules 2011, नियम 27(1) आणि (2)	Legal Metrology अधिकाऱ्याकडून (वैधमापन शास्त्र) पडताळणी व स्टॅम्पिंग; सूचीबद्ध वर्गांबाहेरील बाबींसाठी बारा महिने	वजनकाट्याला बारा महिन्यांची मुदत धरा आणि देय तारीख स्थानिक कार्यालयाकडून निश्चित करून घ्या
नियम 27(3) आणि (4)	देय तारखेपूर्वी काढून पुन्हा बसवला किंवा दुरुस्त केला तर वापरण्यापूर्वी पुन्हा पडताळणी व स्टॅम्पिंग	गाळपाच्या काळातील दुरुस्तीमुळे पुन्हा पडताळणी लागू शकते
कायदा, कलम 33	पडताळणी न झालेले वजन किंवा माप वापरल्यास दंड	स्टॅम्पची मुदत संपणे हाच गुन्ह्याचा धोका आहे
कायदा, कलम 26	फसवण्याच्या उद्देशाने वजन किंवा मापात बदल केल्यास दंड	दोन्ही बाजूंनी केलेला फेरफार यात येतो
कायदा, कलम 49	कंपनी आणि तिच्या नामनिर्देशित संचालकाची जबाबदारी, due diligence चा बचाव उपलब्ध; इतर अधिकारी संमती, संगनमत किंवा दुर्लक्षासाठी जबाबदार	लेखी नियंत्रणे आणि ऑडिट रेकॉर्ड या बचावाला आधार देतात

काटामारी थांबवणारी नियंत्रणे

प्रत्येक वजनकाट्याचे पडताळणी कॅलेंडर ठेवा, ज्यात स्टॅम्पची देय तारीख आणि दुरुस्तीची नोंदवही असेल
वजन थेट इंडिकेटरवरून घ्या, म्हणजे ऑपरेटरला ते टाइप करता येणार नाही
मॅन्युअल एंट्री फक्त स्वतंत्र परवानगी, कारण आणि मंजुरीसह करू द्या
प्रत्येक वजन नोंदीसाठी मूळ रीडिंग, उपकरण आणि वेळ साठवा
रेकॉर्ड कधीही ओव्हरराइट करू नका; कोणत्याही दुरुस्तीनंतर दोन्ही आवृत्त्या ठेवा
एका वाहनाची एकावेळी एकच ओपन वजन नोंद असू द्या
प्रत्येक वाहनाचा टेअर इतिहास ठेवा आणि टॉलरन्सबाहेरील आकडे फ्लॅग करा
टोकन देणे, वजन करणे, केन अकाउंटिंग आणि पेमेंट सोडणे ही कामे वेगवेगळ्या लोकांकडे ठेवा
गेट टीमबाहेरील लोकांकडून ज्ञात वजनाने अचानक तपासण्या करा
मॅन्युअल एंट्री, दुरुस्त्या आणि सामायिक बँक खात्यांचा रोज आढावा घ्या

सॉफ्टवेअरची भूमिका

सॉफ्टवेअर गैरप्रकारांच्या संधी काढून टाकते आणि पुरावा मागे ठेवते. उपकरण अचूक आहे हे ते सिद्ध करू शकत नाही, त्यामुळे पडताळणी आणि प्रत्यक्ष तपासण्या आवश्यकच राहतात.

SugarOS या नियमांभोवतीच तयार केले आहे. वजन स्थिर राहिल्यावरच स्वीकारले जाते, ऑपरेटर ते टाइप करू शकत नाही, दुरुस्त्या कधीच ओव्हरराइट करत नाहीत, आणि सिस्टम बंद असताना पेपर स्लिप वापरल्या जातात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

वजनकाट्याची पडताळणी दरवर्षी करावी लागते का?

General Rules मधील नियम 27 सूचीबद्ध वर्गांबाहेरील वजन व मापांसाठी बारा महिने ठरवतो, आणि वजनकाटा त्या सूचीबद्ध वर्गांत नाही. तुमच्या उपकरणाची देय तारीख तुमचे स्थानिक Legal Metrology कार्यालय निश्चित करून सांगू शकते.

लोड सेल बदलल्यावर पुन्हा पडताळणी लागते का?

नियम 27(4) नुसार देय तारखेपूर्वी दुरुस्त केलेल्या बाबीची वापरण्यापूर्वी पुन्हा पडताळणी व स्टॅम्पिंग झाली पाहिजे. लोड सेल बदलणे ही दुरुस्ती समजा, आणि काटा पुन्हा वापरात आणण्यापूर्वी प्रक्रिया तुमच्या Legal Metrology अधिकाऱ्याकडून निश्चित करून घ्या.

काटामारी नेहमी कारखानाच करतो का?

नाही. शेतकरी कमी वजनाची तक्रार करतात, पण कारखानाही बळी ठरू शकतो, उदा. कर्मचारी किंवा बाहेरील लोक बनावट वजन नोंदी तयार करतात आणि कारखाना कधीच न मिळालेल्या उसाचे पैसे देतो.

कर्मचाऱ्यांनी काट्यात फेरफार केला तर जबाबदार कोण?

कायद्याच्या कलम 49 नुसार कंपनी आणि तिचा नामनिर्देशित संचालक, किंवा प्रभारी व्यक्ती जबाबदार ठरतात, मात्र माहिती नसल्याचा आणि due diligence चा बचाव उपलब्ध आहे. इतर अधिकारी संमती, संगनमत किंवा दुर्लक्षासाठी जबाबदार ठरू शकतात. कोणत्याही विशिष्ट प्रकरणात कायदेशीर सल्ला घ्या.

स्रोत

Talk to SugarOS